Gjengitt fra Årboka 2010 med tillatelse fra årbokkomiteen. tilrettelagt for web av HHV

Andreas Herjuaunet Av Olaf Vasseljen

Ole Andreas Olsen Herjuaunet og hans familie

AV BERIT VIKHAMMER

Fram til levestandarden og rensligheten ble forbedret for om lag hundre år siden, var det god grobunn for smittsom­me sykdommer. Særlig forekom difteri og skarlagensfeber relativt hyppig og noen ganger tyfoidfeber. Særlig utsatt var barna. Disse sykdommene var en vesentlig årsak til at bar­nedødeligheten holdt seg høy. Kom smitten til en familie, ble utfallet alt for ofte at ungene døde.

I år forteller vi om to familier som ble ekstra hardt ram­met av skarlagensfeber. Her presenterer Berit Vikhammer familien Herjuan og dens skjebne, dels basert på Olaf Vasseljen fortelling om Ole Andreas Herjuaunet. Joar Tapper Brobakk gir oss i en annen artikkel, historien om livet på gården Stokkdal i samme tidsrom, i siste halvdel av 1800-tallet.

Ole Andreas Olsen Herjuaunet (Andreas Herjuaunet) ble født på Hestsjøbakken 30. juni 1846, leser vi i kirkeboka. Plassen blir også kalt Bostadbakken. Han ble gift i 1873 med Ingeborg Sivertsdatter. Hun var fra Leistad mellom, født 1. august 1848. De bodde først i Vasseljen og i Bostad før de bygslet Bromsetås tidlig i 1880-årene.

De fikk etter hvert mange barn. I første omgang var det fem stykker: Martha f.1874, Olaf 1875 (han døde alt i april 1876), Karen f. 1877, Olaf 1879 og Sigurd 1881. Det var hardt å greie seg på den lille plassen Bromsetås, og da Ole Andreas fikk en sjanse dro han til Amerika, til Muskegon i Michigan, 4. mai 1881 med dampskipet Tasso. Billetten var betalt der over.

Ulykke rammer familien heime

Men så hendte det mens Ole Andreas var i Amerika at den svært smittsomme skarlagensfeberen kom til bygda. Alle barna til Ingeborg og Ole Andreas ble syke av skarlagens­feber i desember 1882. Legen ble hentet, men han hadde ingen råd. Alle barna døde, samtidig.

Olaf først den 15. desember 1882.Begravet 26. desember, 3 år og 6 mnd gammel.
Så Sigurd den 17. desember. Begravet 26. desember, 1 år og 3 mnd gammel.
Deretter Karen 18. desember. Begravet 26. desember, 5 år og 7 mnd gammel.
Til sist Martha 26. desember. Begravet 1. januar 1883, 8 år og 9 mnd gammel.

Skjebnen til denne familien er tidligere blitt beskrevet. Her skal gjengis en fortelling av Olaf Vasseljen som har stått i Malvik bygdeblad for mange år siden. (Leif Halse har også tatt med en del av Vasseljens framstilling i bygdeboka, bind II, s 253 ff). Jeg har utelatt noe. Det er når man leser slike livshistorier at man skjønner hvor godt man har det nå for tiden. Vi trenger kanskje å bli minnet om hvordan livet kunne være på 1800-tallet og utover de første ti-årene av 1900-tallet. Det er ikke så lenge siden!

Andreas Herjuaunet

Av Olaf Vasseljen

Andreas Herjuaunet var født på Bostadbakken – husmanns­plass under Bostad i Malvik. Plassen låg i nærheita av Hestsjøen og like ved Tofttjønna, og difor vart plassen kalt Tofttjønnbakken, og mykje godt vart det berre Bakken. Han Ola Bakka, far hans Andreas, dreiv for det meste med sko-lapping. Om han laga nye sko det veit eg ikkje. Kan godt vera han var utlært skomaker, og at han hadde drive som skomaker i yngre år. Eg minnest han berre som ein gamal, halt mann. Kona hans heitte Kari.

Andreas måtte tidlig ut frå heimen, for det var knapt om levemåten på Bakka, og barneflokken var helst i fjølgaste
laget. Det tok til som gjetargut for han som for so mange andre fattigfolks born. Buskapen vart halde ute so lenge som mogeleg utover hausten for å spara på vinterforet. Gjetarguten måtte fylgja med anten veret var so eller so. I slatter og regn gjekk guten der berrføtt og gjennomblaut og var glad for kvar gong ei ku pissa so han fekk varme føtene sine i den varme pissdammen. Seng og sengeklede var vel av kleinaste laget, og gangkleda var om lag like blaute når han tok dei på om morgenen som dei var da han hadde dei av seg om kvelden da han la seg. Slik hadde Andreas det som gut, og slik hadde mange andre fattigfolks born det i den tida.

— høvelbenk og ymse anna snikkarverkty

Straks etter konfirmasjonen kom han til Ole Mikkelsen Herjuan, og her vart han til han vart fullvaksen kar. Her fanns høvelbenk og ymse anna snikkarverkty, og det var ting som interesserte han. Noko slag rettleiding i snekkering fekk han ikkje, men alt slag trearbeid låg godt for han, og han vart snart ein framifrå snikkar. Og så slutta han som tenest­kar og ofra seg berre for trearbeid: Tomring, innrednings­arbeid og mobelsnekkering. Han var med på Ringvold den gongen Rikard Knott volte om stualonna der. Her kom han saman med gamle, vante snikkarar, og det hadde han godt av enda desse karane til å byrja med såg ned på nykomlin­gen. Verktyet hans Andreas var noko gammeldags. Men det varte ikke lenge før gammelkaran fekk vyrdnad for nykom­lingen so dei måtte ta ham med på råd når det kneip om.

— Han var gift mann no,

Han var gift mann no, Ingeborg heitte kona hans. Ho hadde vore tenestegjente på Vasselja i mange år og der stod bryl­lupet deira og. Etter den tids mål tente han bra no, og det var mange som rådde han til å slå seg ned i nærheita av byen, for der kunde vera lettare for han å få arbeid. Men det som smaka av by det baud han i mot. Nei, ein liten heimstad i heimbygda med eigen verkstad, det var målet. So vart det til det at han byksla eit nedlagt husmannsrom, Bromsetåsen, under Bromset nordre i Malvik. Han som hadde vore på plassen før, måtte flytte, for han fann ikkje livberging der. Men Andreas meinte på at det skulde gå.

Saman med det handverket hans kunde gi, og det som plas­sen kunde yte, skulde det nok greie seg. Midt inne i skogen låg denne plassen. Om det ikke var so langt til folk so var det ingen nabo å sjå. Det grann dyrkajord som fanns var mest berre raudauren, og dessuten hadde det no ligge for fefot i mange år. So var det eit stykke myr lagt atåt, og den myra tenkte Andreas det måtte gå an å få skikk på.

Jau, der skulde det bli heimstad, og triveleg skulde han få det til. Stua fekk han opp – kjøkken og kammers og dessuten eit høveleg arbeidsrom. Eit lite fjøs fekk han og opp. Og da han var kome så langt sa han: «Her vil eg bygge og her vil eg bu». Ja, han var lukkeleg og såg med friskt mot framtida i møte. – Men attåt alt han hadde fått i stand, hadde han også fått ein vekselobligasjon å drages med.

— som vaks opp fraus bort

So gjekk det nokre år. Andreas sloss med raudauren og sleit med myra, men lite fekk han igjen for strevet. Frostnemnt var det og, so det grannet av potet og korn som vaks opp fraus bort. Ujamt med snikkararbeid vart det og. Bygda var lita og avsides låg han til. Av og til fekk han tinging på eit skap eller ei seng eller ein kommode når ein eller annan fann på og gifta seg. Og so var det pruting og akkordering om prisen – prisen måtte alltid vera i lågast laget, lågast mogeleg. Og da han Andreas ikkje kunde fuska, men gjorde all ting nett og sterkt og attåt nytta beste slag vyrkje, er det forståeleg at dagløna vart helst i minste laget. Huslyden vaks – Men samstundes som huslyden vaks, vaks og skulda.

Nei, dette gjekk ikkje. Denne plaga – skulda – låg utover han som ei mare natt og dag. Ufri gjekk han ikring, og tankane floka seg berre saman og stengde på alle kantar. Korkje kona eller borna måtte ha det vondt, og hans eiga ære måtte bergast. Fri mann måtte han bli. Helsa hadde han. Det var berre eit som vanta. Nokon som hadde bruk for han.

— Amerika.

Og so gjekk tankane til Amerika. Det baud nok i mot å gå den vegen. Gong på gong freista han å slå desse tankane frå seg, men att kom dei. Meir og meir vart han snora inn i denne tvangstrøya – skulda. Det floka seg meir og meir i hop. – Det kosta pengar å reise til Amerika, og kven ville gå god for det?

Men det vart ei råd for reisepengar. Ein kjenning i Amerika sendte billett. So bar det av sted på langfart. Men borte skul­de han ikkje bli lenger enn til han vart ein skuldfri mann.

På den einsame plassen inne i skogen satt Ingeborg att med dei fire små borna. Det var ikkje mange å dela tan­kane med, og tankane var støtt på flog over Atlanterhavet. Vilde Andreas ha lukka med seg i det framande landet? Fikk han arbeid der borte? Åja, det var mange slags tankar som gjekk gjennom hovudet hennar. Enn om han vart sjuk og døydde? Ho skalv ved tanken på framtida. Fattigkassa, folks tvilsame medynk – huff. Grundlaget i hennar hug var kan hende noko mørkt, men det mørket hadde ikkje heilt fått overtaket. Brått kunde det skina opp, og smil blanda seg med tårar, og ho kunde sjå det komiske i tragedien, som til dømes når ho tok til å analysera folks tomme talemåtar som skulde vera meint som trøyst. Denne sida av lynne hennar vart reidninga i hennar tunga lagnad.

— Alle fire borna sine hadde han mista

Andreas fekk arbeid i Amerika og tente godt. Pengar sende han heim jamt og støtt, so det vanta ikkje noko for dei som heime sat. Men alt den andre vinteren etter at han reiste fekk han ei tung melding heimafrå. Alle fire borna sine hadde han mista. Ingeborg sat att aleine i stua inne i skogen. Denne hendinga hadde nære på teke knekken på Andreas. Kunde Ingeborg greie dette?

Hadde han gjort rett i å reise frå henne? Skulde han reise heimatt for å hjelpe henne å bera den tunge børa? Slikt og mykje anna spurde han seg sjølv om. Han kunde nok sende heim pengar, so ho fekk nok til levemåte. Men det var ikkje berre det det gjaldt. Vilde ho ikkje bryta saman – mista vettet kanskje. – Men kva hjelpte det om han kom heim i armoda att. Enno var ikkje mykje av skulda betalt, enno var han ein ufri mann. Som skuldfri var det han akta å møte Ingeborg.

Ingeborg var sterkare enn nokon hadde trudd. Ho skreiv at han måtte sjå til å halda ut enno ei tid der han var. Og til det vart det.

— skarlagensfeber

Det var skarlagensfeber som tok livet av borna deira. Alle fire vart sjuke samstundes så å segja. Dei tri yngste vart gravlagt på same dagen, og dei låg i same kista alle tre. På kistlokket var laga til tre små oppbygg som kvar for seg likna på ei lita likkiste – eit for kvart av dei små lika (det var eg som køyrde dei til grava). Det fjerde barnet døydde om kvelden medan gravferdsfolket var samla der i heimen.

Tapet av borna tok hardt på Ingeborg, ja, so hardt at det verkeleg røynde på vetet. I lang tid tolde ho ikkje synet av gravaren – han som hadde vore so hjartelaus og gravd ned borna hennar. Det var nok ikkje so rart om det flokast noko for henne. Ho tolde knapt møte folk.

— Ingeborg hadde kraft nok

Men Ingeborg hadde kraft nok til å ta imot tomheita. I tri år heldt Andreas ut i Amerika. Han tente so godt at han reiste av seg all skulda, og enda ha noko til overs. Da han kom heim, vart han rådd på å flytta frå Bromsetåsen. No bygsla han eit rom under øvre Herjuan – Herjuaunet – som låg laglegare til og hadde noko betre jordvei. Heruaunet var og eit nedlagt plassrom og utan hus. Husa på Bromsetåsen vart flytta dit, og det gjekk no so fort å få den nye heimen i stand. Og no sat Andreas der som skuldfri mann. Alt laga seg bra no. Jamt var det med arbeid. Åra gjekk, og tri born kom i staden for dei han hadde mist.

Men so tok Andreas til å bli noko sjukeleg – tolde ikkje maten skikkeleg, og veikare og veikare vart han med kvart. Men han hengde i med arbeidet so lenge det gikk an. Men dagen kom han måtte gi opp – magekreft. So vart det sen­gelege ei tid med stor pine. Ikkje berre med kroppsleg pine, men tanken på korleis kona og borna skulde klara seg, plaga han, og tanken på alt verktyet han hadde laga. Korleis skulde det gå med alt saman. Minstebornet var ikkje døypt enno. Ein sundag for so Ingeborg til kyrkja med det. Da ho kom heim att med det døypte bornet var faren død. – Han hadde bede om at han vilde liggje på likstrå på høvel­benken, for der hadde han hatt so mang ei god kvilestund, og der fekk han kvila den stunda han hadde å vera heim.

Inga gravkross finns på grava hans Andreas. Men mang ei vakker, velgjort ting har han sett etter seg som minnesmerke i heimbygda si – ja, på andre stader og.

Vi ser det stemmer det Olaf Vasseljen forteller. En kan bare prøve å tenke seg hvordan det var på Bromsetås i jula 1882! Ingeborg alene med mannen i Amerika. Nå har de mistet fem barn. Fire av dem omtrent samtidig. Og for en beskjed å få for Ole Andreas langt der borte i den nye verden!

Slik så det ut i Herjuaunet. Vi ser stua og litt av uthuset. (Foto: Utlånt fra familien)

Familiestart

Men Ingeborg var sterk. Ole Andreas kom hjem etter tre år i den nye verden, og, som Vasseljen forteller, flyttet de til plassen Herjuaunet.

Fire nye barn ble født. De kalte seg senere Herjuan. Martin f. 1884. Han giftet seg med Alfhild Åsen fra Trondhjem og fikk flere barn.

I voksen alder eide og drev Martin en snekkerifabrikk på Vikhammer

Karen f. 1886 giftet seg med Konrad Nordmark.
Sigurd f.1888, men han levde bare i 18 dager.
Ole Andreas f. 1889 ble gift med Karen M. Herjuan og de overtok Herjuan i 1921.

Ingeborg og Ole Andreas mistet enda en sønn, som vi ser. Men for Ingeborg tar ikke tragediene slutt. Som Vasseljen og nevner mister hun sin mann. Det skjer 19. mai 1889, da er han bare 43 år gammel og hun 41. Men Ingeborg klarer seg og får ungene fram. Hun tar på seg forskjellig arbeid rundt på gårdene som baking, vasking med mer.

— Ingbør-rommet

Et barnebarn etter Ole Andreas og Ingeborg, Ingrid Sivertsen, forteller at rommet ble kalt «Ingbør-rommet» eller «Aunstua». Ingrids far, Martin Herjuan, og hele fami­lien bodde her i mange påsker, minnes hun. Da stablet de bilen full av mat og utstyr og dro opp hit. Det var veldig spennende. Ungdommen i bygda var ofte innom stua, særlig når de var på skitur, forteller Ingrid. Hun husker godt at det ofte stod fullt av ski og staver rundt veggene. En vår i 1940-årene feiret Ingrid og en venninne, Liv Vikhammer, felles fødselsdag her. Da var det livlig. Stua ble i dårlig stand etter hvert, og den sto jo også på bygslet grunn, så omkring 1960 ble den revet.